Z kątami bywa różnie. Czasem dostrzeżemy coś „kątem oka”: dyskretnie, mimochodem. Innym razem będą to sprawy jednakowe, ale widziane „pod innym kątem”. Niekiedy zaś zajmą naszą uwagę miejsca „stojące w kącie”, wołające o pamięć i uwagę. W tym wydaniu cyklu są to po prostu zaKĄTki z turystycznej mapy Częstochowy. Z jednej strony jest to budzący się do życia park rozrywki, z drugiej – zabytkowy i wciąż żywy, choć o mglistej przyszłości park maszynowy.
Dziedzictwo przemysłowe buduje specyficzną gałąź turystyki, wydaje się być branżą otwartą jedynie dla pasjonatów techniki, ale poszerzenie horyzontów naukowych nikomu nie zaszkodzi. Przez Częstochowę przechodzi Szlak Zabytków Techniki, który włącza nasze miasto jednocześnie do Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego. Prestiż ten zawdzięczamy trzem ośrodkom: Muzeum Produkcji Zapałek, Muzeum Historii Kolei i Muzeum Górnictwa Rud Żelaza. Na mapie turystyki industrialnej Europy wyróżnia nas jednak przede wszystkim zapałczarnia – nie bez powodu określana jest ona jako „unikat na skalę europejską” – jest to jedyne czynne muzeum zapałek w Europie. Stanowi także „bramę” Śląskiego Szlaku Zabytków Techniki.
Częstochowska fabryka zapałek ma już wprawdzie za sobą świetność przemysłową, ale jak podkreśla prezes Muzeum, Eugeniusz Kałamarz, jest to nadal „żywe muzeum techniki” – zabytkowe linie produkcyjne nadal działają i stanowią pomoc dydaktyczną w zakresie historii i techniki (w szczególności okresu międzywojnia). Jest to najstarsza fabryka zapałek w Polsce, jej ranga i renoma została uwzględniona w różnorodnych publikacjach międzynarodowych oraz wydawnictwach opublikowanych pod auspicjami Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Siłą częstochowskiego Muzeum Zapałek jest walor poznawczy. Grupą docelową są przede wszystkim adepci automatyki czy mechaniki, dla których wizyta ma wymiar praktycznej wiedzy. Od 2002 roku, kiedy MKiDN przyznało fabryce statut muzeum, miejsce odwiedzili liczni przedstawiciele władz, świata nauki i turystyki, a ich szacunek dla tego industrialnego zabytku dokumentują wpisy w kronice:
*„Jestem pod wrażeniem przeszłości techniki. Trudno mówić o przyszłości, jeżeli się nie szanuje przeszłości. Jest to jeden z najciekawszych przykładów rozwoju myśli ludzkiej i jego pomysłowości.” (Ryszard Mikliński, Podsekretarz Stanu Ministerstwa Kultury, 10.12.2004)
*„Tak trzymać. Jestem przekonany, że Muzeum Przemysłu Zapałczanego będzie jedną z lokomotyw Szlaku Zabytków Techniki w województwie śląskim” (Adam Hajduga – Wydział Promocji Regionu, Urząd Marszałkowski Woj. Śląskiego, 27.05.2004)
*„Tym wszystkim, którzy będą czytać ten wpis dedykuję słowa: musimy zrobić wszystko, by zachować to dla pokoleń” (Adam Matusiewicz – Marszałek Województwa Śląskiego, 27.06.2011).
*„(…)Muzeum powinno być zachowane a jego działalność jest warta wsparcia i szerokiej promocji” (prof. Tomasz Szmuc – prorektor AGH ds. nauki w Krakowie, 20.07.2011)
Muzeum odwiedzają wycieczki i grupy zorganizowane w tygodniu oraz w weekendy. Prezes Kałamarz oprowadza je osobiście: dzieli się pasją i wprowadza w tajniki wiedzy technicznej i historycznej. Sercem muzeum jest fabryka – odbywa się tutaj cały cykl produkcji zapałek zgodnie z technologią z lat 30. XX wieku, która wykorzystuje pracę m.in. maszyn do obróbki drewna, łuszczarek, suszarni czy automatów kształtujących główki zapałek. Ekspozycje zabytkowego parku maszynowego urozmaicają: wystawa filumenistyczna (etykiety pudełek po zapałkach), galeria miniaturowych rzeźb z jednej zapałki (np. szamana czy kwiatu lotosu) autorstwa Anatola Karonia oraz dokumenty związane z przemysłem zapałczanym. Muzeum znajduje się w pierwszej fabryce zapałek w Polsce – produkcja rozpoczęła w 1882 roku z inicjatywy Karola von Gehliga i Juliana Huch. Zakład odniósł jednak poważne szkody w trakcie pożaru w 1913 roku – świadectwem tej katastrofy jest pierwszy dokument w kinematografii polskiej – 3-minutowy film braci Krzemińskich, który również można obejrzeć w trakcie zwiedzania. Maszyny produkcyjne, które funkcjonują dziś w muzeum, pochodzą z okresu międzywojennego.
Muzeum, będące firmą prywatną, prosperuje, ale tajemnicą poliszynela jest, że kondycja finansowa placówki jest zagrożona i bez opieki odpowiednich władz grozi jej upadek. W mediach coraz częściej pojawiają się informacje alarmujące o zagrożonej kondycji finansowej obiektu (odcięcie prądu, grabieże złomiarzy). Pod koniec marca odbyła się również konferencja „Jedyna w Europie Zapałczarnia – przemysłowe dziedzictwo narodowe legnie w gruzach!”. Ratunkiem przed tą czarną wizją może być nadanie muzeum statutu instytucji kulturalnej, dzięki czemu placówka mogłaby się ubiegać o fundusze unijne. Jednak do tego potrzebna jest współpraca podmiotów państwowych, takich jak Śląski Urząd Marszałkowski czy częstochowski samorząd. Jest szansa, że dzięki temu Muzeum uzyskałoby nie tylko zabezpieczenie finansowe potrzebne do adaptacji przestrzennej, opieki konserwatorskiej, utrzymania, ale wytwarzałoby także zapałki jako markowy produkt turystyczny.
Adres: ul. Ogrodowa 68, tel. +48 34 365 12 69
Godziny zwiedzania: pon.- pt: 8.00 – 15.00, w weekendy (grupy zorganizowane powyżej 10 osób)
Bilety: dzieci – 5 zł, studenci i dorośli – 10 zł.
Czas zwiedzania: około 1 godz.
