Współczesny świat pędzi ku cyfryzacji, a w handlu detalicznym trend ten jest szczególnie widoczny w coraz mniejszej liczbie możliwości płacenia gotówką. To, co jest przedstawiane jako postęp i wygoda, w rzeczywistości niesie ze sobą szereg negatywnych konsekwencji, które często są pomijane w dyskusjach o bezgotówkowej rewolucji.
Pułapka „wygody” i jej ukryte koszty
Pandemia COVID-19 stała się idealnym pretekstem do masowego promowania płatności bezgotówkowych. „Higiena” i „bezpieczeństwo” stały się mantrą, która skutecznie przyspieszyła erozję gotówki. Sklepy masowo wprowadzały kasy samoobsługowe, często akceptujące wyłącznie karty, spychając tradycyjne formy płatności na margines. Sprzedawcy, kuszeni wizją niższych kosztów operacyjnych, szybciej obracających się kolejek i rzekomego „bezpieczeństwa” (czytaj: mniejszej odpowiedzialności za gotówkę), chętnie podążają za tym trendem.
Polska, z jej rozwiniętą infrastrukturą płatności bezgotówkowych, jest tu przodownikiem, co tylko pogłębia problem. Jednak ta „wygoda” ma swoją cenę – i płaci ją konsument.
Społeczne wykluczenie i brak wolności wyboru
Najbardziej uderzającą negatywną konsekwencją jest postępujące wykluczenie społeczne. Co z osobami starszymi, które nie są biegłe w technologii? Co z tymi, którzy nie posiadają konta bankowego, a co za tym idzie – karty płatniczej? Co z osobami, które świadomie wybierają gotówkę jako narzędzie do kontrolowania swoich wydatków, unikając pokusy impulsywnych zakupów, do których zachęcają płatności zbliżeniowe? Dla nich każdy sklep, w którym znikają kasy gotówkowe, staje się barierą, ograniczającą ich wolność wyboru, a wręcz podstawowe prawo do zakupu towaru.
Coraz częściej obywatele zgłaszają, że w placówkach handlowych maleje liczba kas przyjmujących gotówkę, na rzecz tych obsługujących wyłącznie płatności bezgotówkowe. To nie jest kwestia wyboru – to kwestia narzucenia. Zmuszanie do płatności bezgotówkowych jest jawnym pogwałceniem swobody konsumenta i de facto ograniczeniem jego dostępu do podstawowych dóbr i usług.
Prawo na papierze kontra brutalna rzeczywistość
Mimo że polskie prawo, a konkretnie art. 59ea ust. 1 ustawy o usługach płatniczych, wyraźnie stanowi, że akceptant nie może uzależniać zawarcia umowy sprzedaży od dokonania zapłaty w formie bezgotówkowej ani odmówić przyjęcia gotówki, rzeczywistość często wygląda inaczej.
Wprawdzie istnieją wyjątki dla sklepów online czy miejsc całkowicie samoobsługowych, to jednak w tradycyjnych placówkach handlowych, gdzie personel jest obecny, odmawianie gotówki jest naruszeniem przepisów.
Mimo to, presja na „bezgotówkowy” model biznesowy jest tak silna, że wiele sklepów ignoruje te zapisy, licząc na to, że konsument i tak się dostosuje. To nie jest tylko kwestia wygody, ale także kwestia zasad i poszanowania prawa.
Kontrola i prywatność – mroczna strona cyfryzacji
Odchodzenie od gotówki to także utrata anonimowości i prywatności. Każda transakcja bezgotówkowa zostawia ślad, tworząc cyfrowy profil konsumenta, który może być wykorzystywany do celów marketingowych, a w skrajnych przypadkach – do nadmiernej inwigilacji. Dla wielu osób możliwość płacenia gotówką to ostatni bastion prywatności w coraz bardziej zcyfryzowanym świecie. Rezygnacja z niej oznacza dobrowolne oddanie kolejnego fragmentu naszej swobody.
Przyszłość bez wyboru?
Trend zmniejszania możliwości płatności gotówką jest niepokojący. Jeśli nie zostanie zahamowany, może prowadzić do świata, w którym gotówka stanie się reliktem przeszłości, a płatności bezgotówkowe staną się jedynym dostępnym standardem. W takim scenariuszu, o ile dla niektórych będzie to faktyczna wygoda, dla wielu innych będzie to po prostu utrata kontroli, swobody i dostępu do podstawowych praw obywatelskich. Czy na pewno tego chcemy?
red.
