W debacie publicznej często pada pytanie o przyczyny niskiego wskaźnika zatrudnienia osób z niepełnosprawnością (OzN). Analiza przepisów wskazuje, że problemem zazwyczaj nie są uprzedzenia pracodawców, lecz konstrukcja prawa, która w wielu przypadkach zniechęca do podejmowania takiej współpracy. Obecny system nie premiuje pojedynczych zatrudnień, a mechanizm dofinansowań z PFRON, oparty na artykule 26a ustawy o rehabilitacji, okazuje się dla wielu firm nieosiągalny.
Mechanizm działania systemu
Pracodawca zatrudniający co najmniej 25 pracowników, który nie osiąga 6-procentowego wskaźnika zatrudnienia osób z niepełnosprawnością, nie otrzymuje żadnego dofinansowania do wynagrodzeń. W efekcie ponosi on pełne koszty zatrudnienia, nie uzyskując wsparcia finansowego, które mogłoby zrekompensować dodatkowe obowiązki organizacyjne.
Kiedy dofinansowanie nie przysługuje
Katalog wyłączeń jest bardzo szeroki. Pracodawca nie otrzyma wsparcia, jeśli: nie osiągnie wymaganego 6-procentowego wskaźnika zatrudnienia; zatrudnia osobę z lekkim lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, która ma ustalone prawo do emerytury; spóźni się z wypłatą wynagrodzenia lub uregulowaniem kosztów płacy o więcej niż 14 dni; wypłaci wynagrodzenie w gotówce zamiast przelewu na konto; podpisał umowę cywilnoprawną zamiast umowy o pracę; wynagrodzenie pracownika jest finansowane ze środków publicznych.
Co to oznacza w praktyce? Zatrudnienie pojedynczej osoby z niepełnosprawnością często nie przynosi firmie żadnych korzyści finansowych. Jednocześnie nakłada na pracodawcę szereg bezwarunkowych obowiązków, które musi on sfinansować z własnych środków i uwzględnić w organizacji pracy.
Obowiązki pracodawcy wobec pracownika z niepełnosprawnością
Zgodnie z ustawą, pracodawca musi zapewnić szereg udogodnień i uprawnień, przy czym pracownik zachowuje prawo do pełnego wynagrodzenia:
* Skrócony czas pracy. Osoby ze znacznym i umiarkowanym stopniem pracują 7 godzin dziennie (35 godzin tygodniowo) przy zachowaniu pensji za pełny etat.
* Dodatkowy urlop. Pracownikowi przysługuje 10 dni płatnego urlopu rocznie, nabywanego po roku od uzyskania orzeczenia.
* Zwolnienie na turnus rehabilitacyjny. Możliwość płatnej nieobecności do 21 dni w roku.
* Zwolnienia na badania i zabiegi. Prawo do płatnego czasu wolnego na specjalistyczne badania lub zabiegi, których nie można wykonać poza godzinami pracy.
* Zakaz pracy w nadgodzinach i w nocy. Dotyczy to osób ze znacznym i umiarkowanym stopniem, chyba że lekarz wyrazi na to zgodę.
Dostosowanie stanowiska pracy
Pracodawca ma bezwarunkowy obowiązek przygotowania stanowiska pracy odpowiednio do potrzeb zdrowotnych pracownika. Obejmuje to dostosowanie przestrzeni, ergonomiczne narzędzia, usunięcie barier technicznych oraz ewentualne zmiany organizacyjne. Obowiązek ten istnieje nawet wtedy, gdy firma nie otrzymuje na ten cel żadnych dotacji.
Przyczyny rezygnacji firm z zatrudniania
Obecna konstrukcja przepisów sprawia, że dla wielu firm bilans korzyści i strat jest niekorzystny: rosną koszty zatrudnienia i obowiązki organizacyjne, brak jest realnego dofinansowania przy niższym wskaźniku zatrudnienia, mimo zatrudniania osób z niepełnosprawnością, firma nadal może być zmuszona do płacenia składek na PFRON.
System w obecnym kształcie nie realizuje swojego podstawowego celu, jakim miało być zwiększenie aktywizacji zawodowej. Zamiast zachęcać do otwierania miejsc pracy, tworzy bariery, które czynią zatrudnienie osoby z niepełnosprawnością wyzwaniem ekonomicznym i logistycznym dla przedsiębiorcy.
red.
