Rolnictwo w Polsce to ważna i rozwijająca się branża gospodarki. Jego wartość szacowana jest na około 200 miliardów złotych. W wielu dziedzinach Polska należy do liderów produkcji rolnej. Udział rolnictwa w PKB Polski w roku 2022 wyniósł około 2,2%. Jednak ogólny udział sektora przetwórstwa żywności jest znacząco większy – w bilansie handlowym to około 15,5 miliarda euro.
W ciągu ostatnich 20 lat rolnictwo w Polsce ulegało poważnym zmianom. Wynikało to z wejścia Polski do UE i związanego z tym rozwoju kraju. Jak wygląda geografia polskiego rolnictwa? Sprawdźmy.
Ogólna powierzchnia gruntów rolnych w Polsce to około 15 milionów ha, z czego około:
* 11 mln ha to grunty orne;
* 3,2 mln ha to łąki i pastwiska;
* 0,4 mln ha to uprawy trwałe.
Areał użytków rolnych w ciągu lat 2004-2024 zmalał o 1,5 mln ha (8,4%). Największy spadek miał miejsce do 2013 roku, po czym sytuacja się ustabilizowała. W największym stopniu zmniejszyła się powierzchnia gruntów rolnych, a w najmniejszym TUZ, które są objęte ochroną WPR. Ograniczenie powierzchni użytków rolnych w Polsce wynikało z dynamicznego rozwoju kraju i potrzeby przeznaczenia części ziemi na budownictwo i komunikację.
Zboża, rośliny przemysłowe i ziemniaki
Największą część powierzchni zasiewów zajmują zboża – około 7,2 mln ha, czyli 70% powierzchni użytków rolnych w Polsce. Największe znaczenie dla rolnictwa Polski mają pszenica, kukurydza, pszenżyto, jęczmień i żyto – zajmują odpowiednio 2,5, 1,8, 1,2, 0,6 i 0,6 mln ha. Uprawa zbóż to specjalizacja województw: wielkopolskiego, dolnośląskiego, zachodniopomorskiego, kujawsko-pomorskiego, pomorskiego i opolskiego, które dostarczają łącznie około trzy czwarte produkcji.
Uprawy roślin przemysłowych to w sumie około 1,4 mln ha, w tym 1,2 mln ha rzepaku i 0,2 mln ha buraków cukrowych (ponad połowę produkcji buraków cukrowych dostarczają województwa: wielkopolskie, kujawsko-pomorskie i lubelskie). Coraz mniejsze znaczenie w polskim rolnictwie ma produkcja ziemniaków – w roku 2022 powierzchnia upraw wyniosła niecałe 0,2 mln ha, czyli dwa razy mniej niż w roku 2020. Ponad połowa produkcji ziemniaków pochodzi z województw: wielkopolskiego, pomorskiego i kujawsko-pomorskiego.
Sady
Około 0,4 mln ha jest przeznaczonych na uprawy trwałe, przede wszystkim sady. Polska jest największym producentem jabłek w Europie – 3,5 do 4 mln ton rocznie, z czego 1 mln ton idzie na eksport. Inne owoce produkowane w Polsce w znaczących ilościach to wiśnie (180 tys. ton), śliwki (130 tys. ton), gruszki i czereśnie (po około 80 tys. ton)
Polskie rolnictwo jest jednym z głównych producentów owoców miękkich w Europie, w tym: truskawek (180 tys. ton), porzeczek (140 tys. ton), malin (100 tys. ton) i borówki wysokiej (60 tys. ton). W wypadku porzeczki i maliny Polska jest największym producentem w UE, a w wypadku truskawki i borówki zajmuje drugie miejsce, po Hiszpanii.
W produkcji owoców liderami są województwa: mazowieckie, świętokrzyskie, lubelskie i łódzkie – dostarczają ponad 90% krajowej produkcji, w tym samo mazowieckie jest samodzielnie odpowiedzialne za ponad połowę produkcji krajowej.
Warzywa
Grunty przeznaczone pod uprawę warzyw to jedynie około 160 tys. ha, jednak w ujęciu wartościowym to niemal 25% produkcji roślinnej polskiego rolnictwa. Najważniejsze pod względem powierzchni upraw warzywa to: cebula (14,6%), marchew (10,8%), kapusta (9,0%), buraki (4,7%) ogórki (3,8%) i pomidory (3,6%). Na produkcję warzyw postawiły województwa: kujawsko-pomorskie, wielkopolskie, łódzkie i mazowieckie, które dostarczają około trzy czwarte krajowej produkcji.
Produkcja zwierzęca
Produkcja zwierzęca stanowi ok. 58% wartości produkcji rolniczej. Główne sektory to mleko (19,1%), żywiec wieprzowy (13,6%), żywiec wołowy (6%), jaja kurze (5,5%). Całkowita produkcja produktów zwierzęcych to 6,79 mln ton żywca rzeźnego, w tym 3,66 mln ton drobiu, 2,38 mln ton trzody chlewnej i 0,74 bydła, 12,45 mld litrów mleka, 962 mln sztuk jaj. Produkcja żywca rzeźnego jest skupiona w trzech województwach centralnych – mazowieckim, łódzkim i wielkopolskim, które odpowiadają za ponad połowę całej produkcji.
Polskie rolnictwo a zmiany klimatyczne
Rolnictwo w Polsce od wielu już lat odczuwa skutki zmian klimatycznych. Z jednej strony wydłuża się sezon wegetacyjny, co sprzyja podniesieniu plonów i poszerza możliwości – o czym świadczy rozwój polskiej branży winiarskiej. Z drugiej strony Polska doświadcza coraz częstszych i bardziej intensywnych zjawisk, takich jak susze, powodzie oraz wysokie temperatury. W latach 2000-2023 liczba dni z ekstremalnymi temperaturami wzrosła o 15%, a straty z powodu suszy w 2023 roku osiągnęły 1,2 mld złotych. Zmniejszenie zaś opadów w okresie wegetacyjnym spowodowało w niektórych regionach spadek plonów o 20-30%.
Co więcej, rolnictwo Polski dysponuje stosunkowo ograniczonymi zasobami wodnymi. Średnie zasoby wody na jednego mieszkańca wynoszą około 1600 m³ rocznie, co jest jednym z najniższych wskaźników w UE. Zarządzanie zasobami wodnymi oraz inwestycje w infrastrukturę wodną są więc kluczowe dla przyszłości polskiego rolnictwa.
Gospodarstwa rolne
Polskie rolnictwo jest oparte na gospodarstwach rodzinnych. W 2023 roku w Polsce oficjalnie funkcjonowało około 1,3 mln gospodarstw rolnych o średniej wielkości 11 ha. Warto jednak zauważyć, że gospodarstwa rolne w Polsce w większości mają powierzchnię poniżej 10 ha. Dla porównania w 2004 roku, przed przystąpieniem do Unii Europejskiej, w Polsce było około 2 mln gospodarstw o średniej wielkości 6,5 ha .
Należy jednak wziąć pod uwagę, że małe gospodarstwa rolne w Polsce powszechnie praktykują nieformalną dzierżawę gruntu. W takim układzie właściciel gruntu oficjalnie prowadzi gospodarstwo rolne i jest ubezpieczony w KRUS, natomiast w rzeczywistości jest zatrudniony w szarej strefie lub pracuje dorywczo za granicą. Faktyczny użytkownik nie jest zaś oficjalnie nigdzie zarejestrowany. W związku z tym rzeczywista liczba aktywnych gospodarstw rolnych jest prawdopodobnie mniejsza, stopień konsolidacji upraw większy, a zatrudnienie niższe, niż wskazują na to dane oficjalne.
Spore zatrudnienie
Rolnictwo Polski zatrudnia około 1,75 mln osób, co stanowi ok. 9,8% całego zatrudnienia w gospodarce. To jest wysoka wartość w porównaniu z innymi krajami Unii Europejskiej. W krajach EU-15 zatrudnienie w rolnictwie to 1-3% całego zatrudnienia. Jeśli weźmie się pod uwagę, ilu jest rolników w Polsce, oraz to, jaką wartość towarów średnio produkuje polski rolnik, otrzymuje się wynik trzykrotnie niższy niż w krajach EU-15 .
red.
