W okresie staropolskim ozdobne jajka wielkanocne dzieliły się na dwa główne rodzaje: pisanki oraz kraszanki. Jaka była między nimi różnica?
W okresie staropolskim ozdobne jajka wielkanocne dzieliły się na dwa główne rodzaje: pisanki oraz kraszanki. Te ostatnie były po prostu zafarbowane, a pierwsze – „popisane”, a więc ozdobione rysunkami. Ślad tego podziału zachował się w ich prasłowiańskiej etymologii. Słowo pisanka pochodzi od czasownika pisać, którego pierwotnym znaczeniem było ‘stawianie znaków’: rysowanie, rycie czy malowanie (por. powiedzenie: Jak cię widzą, tak cię piszą). Wyraz ten pochodzi z czasów, kiedy Słowianie nie używali jeszcze powszechnie alfabetu, częściej wydrapywali rysunki ostrymi narzędziami (np. igłami, szydełkami), malowali we wzory lub zdobili deseniami. Nasi przodkowie pisali po skorupkach rozpuszczonym woskiem, aby farba, w której następnie były barwione jajka, nie pokryła tych miejsc. Inną techniką przygotowywano natomiast kraszanki.
Kraszanki, zwane również malowankami lub byczkami to ‘jajko kraszone’, tzn. malowane w jednym kolorze. Ich nazwa wywodzi się z czasownika krasić tj. ‘’przydawać krasy, czerwonej barwy’. Słowo krasa w języku staropolskim miało trzy znaczenia: ‘kolor ognia, czerwień’, ale także ‘piękno’ i ogólnie ‘kolor’. Ślad tego zachował się w takich słowach jak krasula tzn. ‘kolorowa krowa, łaciata’ czy krasomówca – ‘osoba, która pięknie, barwnie mówi’. Kraszanki to jajka malowane, bez wzorów, powstałe przez gotowanie jajka w barwnym wywarze (głównie czerwonym), uzyskiwanym pierwotnie z naturalnych składników. Jak można je dzisiaj przygotować tradycyjnym sposobem?
Oto kilka praktycznych rad:
- Jajka należy najpierw wyczyścić wacikiem i zagotować na twardo, dopiero wtedy zanurzamy je w barwniku.
- Do wywaru na 1 l wody dodajemy 3 łyżki soli i 3 łyżki białego octu spirytusowego. Składniki te zapewnią świątecznym jajkom trwalszy kolor.
- Im dłużej jajka będą leżakować w wywarze, tym bardziej intensywny kolor uzyskamy.
- Jeśli posmarujemy malowanki odrobiną oleju, będą ładnie błyszczały.
Przykładowe proporcje:
*Czerwona kapusta (kolor niebieski): 1/2 główki czerwonej kapusty gotujemy w 1 l wody przez 30 minut. Przelewamy przez sitko do miski, liście możemy wykorzystać np. do sałatki albo bigosu. Aby uzyskać intensywny kolor należy zostawić w nim jajka na całą noc.
*Kurkuma (kolor żółty): na 1 l wody 3 łyżki kurkumy. Intensywny kolor wymaga leżakowania jajek w barwniku przez ok. 2 godziny.
*Buraki (kolor różowy): 1 szklankę utartych na drobno buraków wrzucamy do 1 l wody i doprowadzamy do temperatury wrzenia.
Ciekawostki:
*Zwyczaj malowania jajek narodził się w Persji i znany był również na terenie Cesarstwa Rzymskiego, gdzie zdobiono jajka w celach magicznych. Kościół zakazał spożywania jajek w czasie wielkanocnego śniadania, ale cofnął zakaz w XII w. pod warunkiem, że konsumpcję poprzedzi poświęcenie posiłku.
*Oprócz pisanek i kraszanek nasi przodkowie używali również rozróżnienia na skrobanki, czyli jajka rzeźbione i nalepianki (inaczej oklejanki), które ozdabiali różnobarwnymi wycinankami z papieru.
