Czy Częstochowa może mieć coś wspólnego z państwem dziś nieistniejącym, Czechosłowacją? A z czechosłowacką armią? Pytania wydają się bezsensowne, aliści… W Częstochowie mieszkał kiedyś pierwszy w historii czechosłowackiego wojska generał: Jaroslav Červinka! Mieszkał – to trochę za mało powiedziane; mieszkał bowiem i bardzo sobie ten pobyt chwalił, awansował tam na dowódcę brygady, otrzymał generalskie akselbanty, ozdobił mundur najwyższymi orderami.
Ograniczyć się jednak do nazwania go tylko pierwszym czechosłowackim generałem to zdecydowanie za mało: Červinka miał życiorys tak bogaty, iż nie sposób kurtyzować go do tak krótkiego streszczenia. Był żołnierzem trzech armii, generalskie epolety i akselbanty nosił w dwóch krajach, składał przysięgę na wierność dwóm cesarzom i republice, urodził się jako katolik, aby spocząć na cmentarzu prawosławnym, a najważniejsze: w tych kontredansach nie zatracił się.
Urodzony 17 maja 1848 r. w Ostredku pod Pragą Červinka ślubował ponoć już w dzieciństwie, że będzie żołnierzem, walczącym o wolność narodu czeskiego. Wychowany w wielce patriotycznej rodzinie (ojciec, ziemianin i polityk, był w okresie Wiosny Ludów jednym w przywódców narodowych) swój cel zaczął realizować w wieku lat 18: wstąpił wtedy na ochotnika do armii austriackiej. Jako, że zaniedbał sfinalizować naukę egzaminem maturalnym, został przyjęty jako prosty żołnierz – i jako takiego wysłano go na front wojny austriacko – pruskiej. Uczestnik bitew pod Wysoką – tam mianowany został kadetem – i Sadową, wyróżniony za odwagę Medalem Wojennym, po zakończeniu walk dokończył edukację, wstąpił do szkoły oficerskiej w Pradze – i po promocji ruszył pełnić służbę w garnizonach: najpierw na Węgrzech, w Szopronie, potem w Galicji (Żółkiew, Mosty Wielkie, Lwów).
W toku 12-letniej kariery dwukrotnie awansował – w 1869 na porucznika, w 1875 na nadporucznika – aby trzy lata po ostatniej nominacji zrezygnować z dalszej służby. Jak miało się wkrótce okazać, nie chodziło bynajmniej o przejście w stan spoczynku. Zwolniony z przysięgi Červinka wyjechał bowiem do Rosji i tam zaoferował swe oficerskie usługi. Skąd taki pomysł? Nawet we wspomnieniach, jakie pozostawił („Trp, kozace, budes atamanem”, Praga 1929; po polsku „Cierpliwości, Kozacze, a zostaniesz atamanem”), trudno znaleźć jednoznaczną deklarację – sugeruje tylko, iż wstąpieniem do armii rosyjskiej chciał zapewnić ruchowi czeskiemu (którego czuł się reprezentantem) obecność w armii kraju, będącego dla wielu Czechów nadzieją na wsparcie w staraniach o niezależność od Austrii.
Tak czy owak, 21 września 1878 r. został przyjęty do carskiego wojska w stopniu porucznika. Przez rok był stażystą w Sztabie Generalnym w Sankt Petersburgu, po czym otrzymał przydział liniowy – trafił do 11. Czuhujewskiego Pułku Ułanów, stacjonującego w Dubnie, skąd szybko przeszedł do 11. Ryskiego Pułku Dragonów w Krzemieńcu. Tam sprawował funkcję dowódcy plutonu i szwadronu, a na koniec adiutanta dowódcy pułku, tam awansował na podkapitana, otrzymał pierwsze w życiu odznaczenie rosyjskie (Order Św. Stanisława III klasy) i tam, w 1882 r., znalazł żonę, Polkę, młodszą o 17 lat Helenę z Młodzianowskich. Małżeństwo to mocno skomplikowało sytuację Czecha.
Problem polegał na tym, że oficerów z garnizonów na ziemiach należących kiedyś do Polski, obowiązywał zakaz zawierania związków z Polkami. Červinka skorzystał z furtki, umożliwiającej ominięcie prawa na zasadzie wyjątku dla katolików niepolskiego pochodzenia, ale wskórał tyle, że choć zezwolenie na ślub otrzymał – zapłacił za to pogorszeniem pozycji towarzyskiej, co dla oficera było równoznaczne z przekreśleniem szans na zrobienie kariery. Ambitny Czech, otoczony ostracyzmem, kilka miesięcy po ślubie złożył rezygnację z dalszej służby i próbował życia w roli ziemianina. Gospodarował w wydzierżawionych majątkach w Marianówce i Watyńcu, jednak szczęście mu nie sprzyjało. Zdesperowany podjął próbę powrotu do służby i starania udało mu się uwieńczyć sukcesem: w 1885 został reaktywowany jako oficer, ale wojsk pogranicznych. Służył w Estonii i na Łotwie (m.in. w Mitawie i Rydze).
Choć w 1890 zgodnie z pragmatyką awansował na sztabskapitana (a rok wcześniej otrzymał Order Św. Anny III klasy), zdawał sobie sprawę, że pełnię praw oficerskich może uzyskać jedynie wykazaniem lojalności wobec Rosji – poprzez zmianę wyznania. Uzyskawszy dla tego konceptu akceptację od czeskich autorytetów, w 1891 r. dokonał konfesji i w dużej mierze dzięki temu w 1896 mógł świętować potrójne wyniesienie: do stopnia podpułkownika, na stanowisko dowódcy oddziału kawalerii wojsk pogranicznych, a także do statusu kawalera Orderu Św. Włodzimierza IV klasy (wcześniej jeszcze, w 1892, nadano mu Order Św. Stanisława II klasy). Wtedy zamieszkał w Zieluniu nad Wkrą i wtedy też, korzystając z większej swobody w dysponowaniu swoich czasem, podjął udane próby literackie. Jego artykuły drukowane były w pismach warszawskich i petersburskich.
c.d. Historii Jaroslava Červinka opublikujemy za tydzień w kolejnym numerze tygodnika „7 dni”
