To, co wydarzyło się w Częstochowie 25 października 2026 roku, przejdzie do historii polskiego samorządu. Mieszkańcy zrobili coś, co w polskim prawie graniczy z cudem: poszli tłumnie do urn i jednym cięciem odprawili z kwitkiem zarówno prezydenta Krzysztofa Matyjaszczyka, jak i całą Radę Miasta. Na 62 próby w kraju (w kadencji 2024–2029), Częstochowianie jako jedyni zrobili „wietrzenie magazynów” na pełną skalę, rzucając wyzwanie statystyce i systemowi.
Tygodnik 7 dni przeanalizował wszystkie referenda ostatnich lat i wniosek jest jeden: lokalna demokracja w Polsce leży na łopatkach.
Ponad 96% głosujących Częstochowian powiedziało władzy stanowcze: „Dość”. Najważniejsza była jednak frekwencja, która przekroczyła 32,7%, a wystarczyłoby 30,81%. Nasuwa się pytanie: dlaczego w Polsce lokalne referenda niemal zawsze kończą się porażką? Dlatego, że przepisy celowo stawiają frekwencyjną poprzeczkę bardzo wysoko.
Dlaczego Częstochowa wygrała, a inni przegrywają?
W większości polskich miast i gmin scenariusz referendum jest miałki. Organizatorzy nie trafiają z narracją do obywateli, a w tym samym czasie władza apeluje: „Zostańcie w domach, nie idźcie na referendum”. Tak było niedawno w Krakowie czy Zabrzu, gdzie owszem, emocje były duże, ale ostatecznie zabrakło ludzi przy urnach do pełnego sukcesu referendalnego.
W Częstochowie strategia rządzących (Lewicy i Koalicji Obywatelskiej) „na przeczekanie” poniosła sromotną klęskę. I tym samym miasto stało się absolutnym ewenementem na mapie kraju, bo jako jedyny duży gród w Polsce usunął zarówno prezydenta miasta, jak i radnych. Na dodatek Częstochowianie zrobili to już po raz drugi w historii (pierwszy raz w 2009 roku, kiedy odwołano Tadeusza Wronę). To pokazuje, że Częstochowianie jak mało kto potrafią się zorganizować, gdy poczują, że władza ich lekceważy.
Częstochowskie tąpnięcie z 25 października 2026 roku staje się jeszcze bardziej niesamowite, gdy spojrzymy na twarde dane z całej Polski. Dopiero zestawienie z innymi miastami pokazuje, jak potężnym ewenementem była ta mobilizacja i jak rzadkim zjawiskiem w naszym kraju jest udane ścięcie całej lokalnej władzy za jednym zamachem.
Aby to zrozumieć, wystarczy spojrzeć na bilans trwającej kadencji samorządowej (2024–2029). W całej Polsce zorganizowano już 62 referenda odwoławcze. Pierwsze z nich ruszyło 27 kwietnia 2025 roku. Lista miejsc, w których mieszkańcy próbowali podziękować swoim włodarzom lub radnym, jest imponująco długa. To dziesiątki mniejszych i większych miejscowości: Nysa, Górno, Kożuchów, Stara Dąbrowa, Krzeszyce, Bolimów, Tymbark, Nowogrodziec, Świeradów-Zdrój, Podgórzyn, Głubczyce, Gozdnica, Zgorzelec, Hrubieszów, Grodków, Janów Podlaski, Nowogródek Pomorski, Malechowo, Turośń Kościelna, Sanok, Barciany, Cieszyn, Jeleśnia, Ujście, Jasień, Kosakowo, Stare Juchy, Jemielno, Kołaczkowo, Czaplinek, Przechlewo, Gniewkowo, Radłów, Lanckorona, Ciechocinek, Krzyż Wielkopolski, Pionki, Wilczęta, Pszów, Witnica, Działoszyce, Jedlińsk, Sochaczew, Łagów, Poczesna, Szaflary, Rejowiec Fabryczny, Trąbki Wielkie, Rudziniec, Olecko, Pakosławice, Brzeg.
Z tych wszystkich prób zaledwie 7 referendów zakończyło się sukcesem. Cała reszta rozbiła się o ten sam mur – zbyt niską frekwencję. Ludzie po prostu zostali w domach, a dotychczasowy układ obronił stołki. Zresztą to żadna nowość. W poprzedniej kadencji (2018–2024) na 88 referendów skutecznych było zaledwie 11.
Tam, gdzie w obecnej kadencji udało się przekroczyć próg frekwencyjny, zmiana rzadko była totalna. W Krakowie, Zabrzu i Sobótce mieszkańcy skutecznie odwołali prezydentów i burmistrza, ale nienaruszona rada miasta przetrwała. W Mszanie Dolnej i Nowosolnej obywatele pozbyli się rady gminy, zostawiając wójta na stanowisku. W Radzyniu Chełmińskim odwołano wyłącznie burmistrza.
Przeglądając historię polskiego samorządu w poszukiwaniu czegoś, co chociaż przypominałoby częstochowski podwójny nokaut, musimy cofnąć się do 17 października 2021 roku. To wtedy w niespełna 8-tysięcznej gminie Kunice (powiat legnicki) wydarzył się podobny cud. Mieszkańcy poszli do urn i zmietli całą strukturę władzy – zarówno wójta, jak i radę gminy. Częstochowa to jednak nie Kunice. Istnieje kolosalna różnica skali. Tam do urn poszły raptem 2 tysiące osób, a w Częstochowie blisko 52 tysiące ludzi. To wymagało gigantycznej machiny logistycznej, zjednoczenia skłóconych środowisk i emocji, które autentycznie poruszyły całe miasto.
Trzy główne zapalniki, które wygoniły ludzi z domów
Z punktu widzenia prostego mechanizmu społecznego, w Częstochowie doszło do kumulacji, której nie dało się już zatrzymać.
1. Zarzuty korupcyjne jako ostateczny impuls. Zatrzymanie urzędującego prezydenta Krzysztofa Matyjaszczyka przez CBA i prokuratorski zakaz wstępu do urzędu były jak uderzenie obuchem. Dla wielu mieszkańców, nawet dotąd obojętnych, to była granica, po której przekroczeniu miasto po prostu stało się symbolem wstydu.
2. Zmęczenie „wiecznym” układem. 16 lat rządów tej samej ekipy zrobiło swoje. W powietrzu wisiało poczucie, a wręcz przekonanie, że stanowiska w spółkach miejskich i urzędach są rozdawane według klucza znajomości i przynależności partyjnej, a nie kompetencji.
3. Sojusz ponad podziałami. Kampania referendalna połączyła siły różnych grup – od społeczników, przez zwykłych mieszkańców wściekłych na brak perspektyw dla młodych, aż po kibiców rozżalonych brakiem stadionu. Każdy znalazł swój powód, by pójść i wrzucić kartę do urny.
Lekcja dla reszty Polski
Częstochowskie referendum to potężne ostrzeżenie dla każdego wójta, burmistrza i prezydenta w kraju. Pokazuje ono, że wysokie progi wyborcze nie uratują władzy, jeśli ta całkowicie straci kontakt z rzeczywistością i zaufanie swoich mieszkańców.
Częstochowa udowodniła, że zwykli ludzie nie są bezbronni. Kiedy czara goryczy się przelewa, potrafią napisać historię na nowo, dając jasny sygnał całej Polsce: samorząd to my, a nie wygniatający fotele urzędnicy.
Renata R. Kluczna
