Rzeki od zawsze są niezwykle ważne dla ludzi. Dostarczają wodę, pożywienie, energię, a dodatkowo stanowią naturalne szlaki komunikacyjne i stwarzały możliwości obronne.Oczywistym więc stał się proces polegający na tym, że w sąsiedztwie dolin rzecznych powstawały wsie i miasta. Częstochowa i okolice również zawdzięczają swoje istnienie oraz rozwój trzeciej co do wielkości rzece w Polsce.
Przez całe stulecia Warta stanowiła podstawę sieci osadniczej w regionie. Niegdyś mieszkańcy czerpali z niej zyski w postaci tzw. opłaty mostowej, potem umożliwiała produkcję w licznych zakładach – lniarskich, włókienniczych, farbiarskich i hutniczych. Dziś natomiast jest wciśnięta w sztucznie przekopane i ograniczone wałami koryto prowadzi wody trzeciej klasy czystości.
Należy pamiętać, że rzeka jest wrażliwym na zmiany ekosystemem i można go zniszczyć bardzo szybko. Z drugiej zaś strony, woda jest także nieobliczalnie groźnym żywiołem. Ostatnia wielka powódź ponownie udowodniła, że wszystkie inżynierskie zabezpieczenia, wały, jazy zbiorniki retencyjne, nic nie znaczą w bezpośredniej konfrontacji z żywiołem.
Jak w górach
Twórczą, a zarazem niszczycielską siłę wody najlepiej obrazuje wygląd doliny. Przepływając przez Częstochowę, w centrum Warta jest uregulowana i ujarzmiona, na wschodzie miasta ulega przemianie i zamienia się w piękną, nieokiełznaną i dziką rzekę. Od dzielnicy Aniołów poprzez Mirów i dalej w kierunku Mstowa tworzy niezwykle ciekawy przyrodniczo i krajobrazowo odcinek doliny. W tym miejscu, płynąc wśród wapiennych wzgórz, rzeka tworzy naturalną granicę, pomiędzy Wyżyną Wieluńską a Wyżyną Częstochowską. Jak w najprawdziwszych górach, tak i tutaj, w wapiennej skale został wyżłobiony przełom. Z każdej strony ograniczony stromymi zboczami, dodatkowo zdobnymi jurajskimi ostańcami, przedstawia bardzo wyrazistą i atrakcyjną formę krajobrazu. Podobnie też, jak w rejonie górskim, występuje tu duże zróżnicowanie przyrodnicze, stwarzając możliwości zobaczenia wielu ekosystemów: biocenoz wodnych Warty i starorzeczy; szuwarów i zespołów łąkowych terasy zalewowej; zachowanych miejscami lasów łęgowych i olszowych; naturalnych grądów i sztucznych nasadzeń sosnowo-modrzewiowych; zespołów śródpolnych miedz i czyżni; pól ornych i sadów oraz piaszczystych i naskalnych muraw.
Bogactwo fauny i flory
Szerokość rzeki w tym miejscu wynosi około 10 metrów. Rzeka ma zmienną głębokość oraz stosunkowo szybki nurt, co powoduje że woda jest czysta, o czym świadczy występowanie ryb, nawet tak wymagających gatunków jak pstrąg potokowy. Znacznie pospolitsze są jednak płocie, kiełbie, okonie, szczupaki, leszcze, jazie i klenie, na które poluje także tu obecna wydra. Najłatwiejsze do obserwacji są jednak ślady działalności bobrów. Od kilku lat zadomowione we wsi Gąszczyk prowadzą intensywną wycinkę, w tym również starych drzew. Na lustrze płynącej wody widać liczne kaczki krzyżówki i rzadziej – kokoszkę wodną i brodźca piskliwca. Wodne ptaki można obserwować także zimą, gdy niezamarzająca woda jest dogodnym miejscem schronienia dla setek kaczek, w tym oprócz najpospolitszej krzyżówki także rzadkiej cyraneczki oraz dziesiątek łabędzi niemych i krzykliwych. Brzegi Warty są w większości podmyte i strome, przerośnięte korzeniami drzew i krzewów. W zacisznych zatoczkach trafiają się jednak piaszczyste wypłycenia, w których rosną szuwary trzciny pospolitej, pałki szerokolistnej i manny mielec.
Szanse i zagrożenia
Nie można także zapominać o walorach turystycznych Warty. Jeszcze w ubiegłym roku odbył się spływ kajakowy, mający swój start w Częstochowie, a kończący się aż w Berlinie. Ponad tysiąckilometrowa trasa spływu dowodzi, że rekreacyjnie można wypłynąć na szerokie wody. Potencjał do wykorzystania jest, lecz są i zagrożenia, które mogą zaburzyć lub wręcz bezpowrotnie zatracić charakter całej okolicy. Na naszym odcinku rzeki niepokój budzi m.in.: zaniechanie wykaszania i wypasu łąk trzęślicowych w dolinie Warty, potencjalna zmiana użytkowania z łąkowego na inny typ, np. pola orne lub działki budowlane, czy naturalna sukcesja zbiorników wodnych w kierunku szuwarów i łąk. Problem stanowi także nieduża powierzchnia lasu “Gąszczyk”, jego penetracja turystyczna oraz nielegalna wycinka drzew. Niekorzystnie na omawiany teren wpływać może również przebieg trasy pielgrzymkowej przez Przeprośną Górkę oraz związane z tym możliwe zagrożenie planowaną z dużym rozmachem rozbudową ośrodka pątniczego. Przełom Warty, czyli obszar zajmujący 100 ha został zaproponowany przez rząd RP do programu Natura 2000, mający na celu zachowanie określonych typów siedlisk przyrodniczych, które uważa się za cenne i zagrożone w skali Europy.
Należy mieć nadzieję, że stopniowo wzrośnie świadomość społeczna i człowiek zmieni swój stosunek do przyrody. Przysłowie mówi: „cudze chwalicie – swego nie znacie, sami nie wiecie, co posiadacie”. Dobrze opisuje ono obecne podejście częstochowian do swojego najcenniejszego skarbu przyrody, jakim jest dolina Warty oraz sama rzeka.
