Jedną z form organizacji pracy był zakładowy system współzawodnictwa między kopalniami i zespołami górników, organizowany przez związki zawodowe we współpracy ze Związkiem Młodzieży Socjalistycznej.
Młodzieżowa brygada Mariana Krzemińskiego z kopalni „Kuźnica” w 1965 roku osiągnęła światowy rekord 1.710 m w „pędzeniu” chodników w obudowie ŁP. Następnym rekordem było uzyskanie przez brygadę Józefa Leszczyńskiego z kopalni „Barbara” w roku 1967 w jeden miesiąc 2.042 m. Z tej okazji w przedsiębiorstwie KRŻ „Dźbów” był z wizytą I Sekretarz KW PZPR w Katowicach Edward Gierek. Konieczność zwiększania wydobycia rud żelaza wymuszała podjęcie prac naukowo-badawczych i techniczno-organizacyjnych. Wyniki prac dotyczących mechaniki górotworu, systemów eksploatacji, odwadniania, ergonomii pracy, zwłaszcza zwalczania hałasu i zapylenia w kopalniach, systemów zabezpieczenia pożarowego i innych, publikowano w miesięcznikach ZO SITG „Rudy Żelaza” i „Budownictwo Przemysłowe i Górnicze”. Badania pozwoliły na koncentrację wydobycia systemem acyklicznym eksploatacji ścian o większej długości oraz wprowadzanie mechanizacji niektórych prac. Załoga ściany 320 w kopalni „Barbara” uzyskała rekordowy wynik 332 m w szybkości eksploatacji frontu ścianowego. Wprowadzono do eksploatacji wrębopodsadzarki WPR-1 i WPR-2, które z powodzeniem pracowały w KRŻ „Osiny”, zastosowano przenośnik PTP- 50 w wyrobiskach chodnikowych kopalni „Kuźnica”, co w dużym stopniu odciążało wysiłek pracujących górników. Badania nad zastosowaniem struga ścianowego w kopalni „Barbara” przerwano z powodu decyzji o likwidacji kopalń. Z tego samego powodu nie skorzystano ze skipu szybowego w kopalni „Kuźnica”. Po zakończeniu eksploatacji złóż rudy żelaza Biuro Projektów „Biprorud” wykonywało prace dla Zagłębia Miedziowego oraz prace studialne dla budowy kopalni rud tytanowych w Suwałkach. Jedną z ważniejszych prac była budowa i wdrożenie do pracy kombajnu do drążenia szybów w górotworze zamrożonym. Kombajn wykonany przez Oddział ZKMPW Częstochowa zastosowano w głębieniu szybów górniczych w Lubinie i w Lubelskim Zagłębiu Węglowym. Został produktem eksportowym i uzyskał prestiżową Nagrodę Państwową II stopnia w zakresie techniki. Wyróżnienie z upoważnienia zespołu w roku 1978 odebrał inż. Ireneusz Bratek. Badania naukowe zostały zakończone 7 rozprawami doktorskimi pracowników specjalistycznych jednostek w częstochowskim obszarze rud.
O jakości kadry inżynieryjno-technicznej świadczy fakt, iż w całej dekadzie lat 80-tych XX w. prezydentami Częstochowy byli inżynierowie Jacek Paciorkowski z PBK oraz Wiesław Brągoszewski z BP „Biprorud”. W Słowniku Biograficznym Techników Polskich NOT jest tylko 3 Częstochowian z tego inżynierowie dyrektorzy KRŻ Andrzej Adamski i Marian Kula. W końcu lat 60-tych uznano, że własna baza surowcowa w regionie częstochowskim jest nieodpowiednia i nie warto tu prowadzić eksploatacji nawet w granicach zasobów już przygotowanych. Proces wygaszania wydobycia rozpoczęto w roku 1968 od likwidacji najmniejszej kopalni „Maria”, w roku 1969 kopalń: „Żarki”, „Rudniki”, „Franciszek”. 3. lipca 1972 roku na telefoniczne polecenie ZBP i KR wstrzymano roboty eksploatacyjne kopalni „Barbara-Kuźnica” o największym w kraju dobowym wydobyciu. Ostatnią kopalnię „Wręczyca” zlikwidowano w roku 1982. Do dzisiaj nikt nie zna argumentów o decyzjach likwidacji tego przemysłu. Z uwagi na zmiany kryteriów bilansowych, w roku 1984 powyższe zasoby zostały zaliczone do nieprzemysłowych. W katalogu minerałów złóż użytecznych w Polsce nie figurują rudy żelaza. Osoby zwolnione mogły przejść do pracy w Polsce w innych rodzajach górnictwa lub w jeden rok się przekwalifikować, zachowując posiadane uprawnienia, jak kartę górnika i deputat węglowy. W systemie kursowym w Blachowni w ODKKiS do roku 1981 nowe kwalifikacje uzyskało około 1.500 osób kadry kierowniczej dla budowy Huty Katowice oraz kopalń rud miedzi, cynku i ołowiu. W istniejących przedsiębiorstwach górniczych tworzono wydziały lub zakłady. Pierwszym na terenie kopalni „Tadeusz II” był zakład produkcji „Osinobusów”, które dobrze sprawdziły się w przewozie pracowniczym. W latach 1974-76 wyprodukowano 2.913 pojazdów, a wydział W-7 podjął produkcję cylindrów hamulcowych na terenie byłej prażalni rud. Przedsiębiorstwo „Komobeks” od 1970 roku (dyrektor Zbigniew Kasperczyk był w latach 1969-75 prezesem ZO SITG), wykorzystując kadry górnictwa rud prowadziło przez ponad 20 lat roboty w kopalniach soli potasowej w byłej NRD oraz w kopalniach węgla w RFN i na Węgrzech. Zatrudniało w szczytowym okresie 1.100 osób. Powołany Zakład Górniczy w KBMIG Częstochowa zatrudniający pracowników zlikwidowanych przedsiębiorstw wykonywał roboty w kopalni cynku i ołowiu „Pomorzany”. Pracowano w kopalniach węgla na Górnym Śląsku, a nawet w kopalni złota w RPA.
Jednak wyzwaniem dla społeczności górniczej regionu było zagospodarowanie terenów pokopalnianych. Powierzchnie byłych kopalń budziły zainteresowanie potencjalnych inwestorów ze względu dobrych dróg dojazdowych, wydzielonego geodezyjnie ogrodzonego terenu, możliwości przydziału dużej mocy energetycznej. Obiekty pokopalniane umożliwiły zorganizowanie nowoczesnych zakładów produkcji metalowej, których istnienie pozwoliło utrzymać przemysłowy charakter tych miejscowości. W 1982 roku z inicjatywy inżynierów Ignacego Mariańskiego i Jana Osmoli, na bazie załóg likwidowanych kopalń, powstało Przedsiębiorstwo Górnictwa i Modernizacji Przemysłu „Budex”. Przedsiębiorstwo PBMH-2 przyjęło nazwę „Montex”. Wybudowano duże zakłady produkcyjno-remontowe w Sabinowie, zakłady konstrukcyjno-mechaniczne w Kłobucku i Osinach. Po kopalni „XX-lecia PRL” w Golcach działa firma „Minova Arnall Poland” Sp. z.o.o., która jest jednym z największych producentów obudowy górniczej w Polsce. Produkowane tam wyroby produkcji metalowej sprzedawane są do krajów Europy, Azji i Ameryki. Teren wstrzymanej budowy kopalni „Złochowice” przekazano do struktur PZL Warszawa. Po wybudowaniu hali o powierzchni 7.600 m2, uruchomiono tam produkcję nowoczesnych masek i kamizelek kuloodpornych dla wojska i policji. Przedsiębiorstwa górnicze inwestowały w osiedla mieszkaniowe. Ogółem wybudowano 182 bloki, blisko 3 tysiące mieszkań: w Blachowni, Dźbowie, Hucie Starej B wraz z oczyszczalnią ścieków: w Kłobucku, Wręczycy Wielkiej, Pankach, Częstochowie oraz bloki awaryjne przy kilku większych kopalniach. Tysiące domów zbudowanych w okolicznych wsiach zawiera w swej konstrukcji szereg materiałów budowlanych, pochodzących z kopalń rud żelaza. Z samych szyn wycofanych z produkcji, a spożytkowanych jako dźwigary nośne w stropach budynków mieszkalnych użyto do budowy w ponad 15 tys. domów. Nisko oprocentowane pożyczki (często także bezzwrotne) pozwalały na wybudowanie domu. Ogrodzenia z kopalnianej siatki MM można do dziś odnaleźć w wielu miejscowościach.
Opracowanie o górnictwie rud żelaza według:
– Andrzeja Adamskiego „Górnictwo rud żelaza okręgu częstochowskiego 1994”
– Tadeusza Gębusia Almanach Częstochowy 2015 „Wpływ przemysłu wydobywczego rud żelaza na rozwój regionu częstochowskiego w latach 1945-1985”
– Kroniki i protokołów z zebrań Międzyzakładowego Koła Seniorów SITG w Częstochowie
Opracował: Eugeniusz Marchewka.
OPISY DO ZDJĘĆ:
Zdj. 1 – Budynek biurowy Arnall Poland
Zdj. 2 – Rok 1967. Pierwszy z lewej I sekretarz KP PZPR w Cz-wie Zdzisław Soluch; pierwszy z prawej Dyrektor KRŻ „Dźbów” inż. Marian Kula; drugi z prawej I sekretarz KW PZPR w Katowicach Edward Gierek
Zdj. 3 – Kopalnia Barbara KRŻ „Dźbów”
Zdj. 4 – KRŻ „Osiny”, Wydział Nadwozi Samochodowych w Nowej Wsi – „Osinobusy”
Zdj. 5 – 10-tysięczny „Osinobus” dla Zakładu Rehabilitacji w Reptach Śląskich
